FANDOM


Posen Neue Synagoge

Synagoga - kiedy jeszcze była synagogą

52° 24.657' N 16° 56.095' E

Posen Neue Synagoge

Pocztówka

Widok z wieży ratuszowej w kierunku północnym 1927

1927 - widok z wieży ratuszowej w kierunku północnym. W tle widoczna synagoga.

Plac wroniecki 1910 - synagoga w tle

1910 - Plac Wroniecki z synagogą w tle

Nowa Synagoga w Poznaniu - znajdująca się w Poznaniu na rogu ulic Wronieckiej i Stawnej, przy Skwerze Rabina Akiwy Egera. Jest obecnie jedyną zachowaną wolno stojącą synagogą Poznania. W czasie okupacji została przebudowana na krytą pływalnię dla żołnierzy Wehrmachtu, w czasie przebudowy budynek został zdewastowany i zniekształcony.

Historia

Przed wojną

Pierwszy zamysł budowy nowej synagogi dla ortodoksyjnej gminy żydowskiej (w Poznaniu, poza Starą Synagogą istniała jeszcze wówczas reformowana synagoga Tempel) pojawił się w 1880 roku. Komitet budowy powstał jednak dopiero w 1902 roku staraniem rabina Wolfa Feilchenfelda. Zdecydowano wybudować synagogę dla 1100-1200 wiernych. Na rozpisany w 1904 roku konkurs nadeszło siedem prac, a zwyciężył projekt berlińskiej firmy Cremer & Wolffenstein.

Działka na której miała powstać synagoga została w 1904 roku zamieniona z fundacją im. Salomona B. Latza za trzy synagogi gminne przy ulicy Żydowskiej i zobowiązano się do ich rozbiórki. Dokupiono też dwie działki należące do miasta. Kamień węgielny położono 6 maja 1906 roku.

Uroczyste otwarcie synagogi nastąpiło 5 września 1907 roku o godzinie 11:30. Wówczas rabin Wolf Feilchenfeld otworzył drzwi i zaprosił do wnętrza gości. Następnie wniesiono zwoje Tory i po raz pierwszy odmówiono modlitwę Szema Izrael. Na zakończenie uroczystości rabin gminy reformowanej Philips Bloch odmówił modlitwę za ojczyznę oraz cesarza. Cała inwestycja, czyli zakup parceli oraz budowa synagogi kosztowała ponad 850 tysięcy marek.

II wojna światowa

Podczas II wojny światowej, 1 września 1939 roku w synagodze odbyło się uroczyste nabożeństwo z udziałem rabina Poznania, Jakuba Sendera, w intencji zwycięstwa Oręża Polskiego. 9 września o godzinie 9 rano w synagodze odbyły się ostatnie modły.

Od czasu wkroczenia wojsk niemieckich do Poznania nastąpiła stopniowa dewastacja synagogi. 15 kwietnia 1940 roku została usunięta ostatnia gwiazda Dawida. W tym samym roku została przebudowana na krytą pływalnię dla żołnierzy Wehrmachtu, co nadało budowli obecny kształt. W trakcie przebudowy całkowicie zniszczono wnętrze, uproszczono bryłę, rozebrano kopuły, zmieniono wszystkie otwory.

Okres powojenny

NowaSynagoga2007

Wygląd z 2007 roku

Basen w synagodze

Basen w synagodze

Funkcję pływalni pełni do dziś; o tym, że był to dom modlitwy przypomina jedynie pamiątkowa tablica przy wejściu, odsłonięta w 2004 roku z inicjatywy Fundacji Rozwoju Sportu Szkolnego. Jej treść w języku polskim i angielskim brzmi:

Ten budynek wzniesiony w 1907 r. był synagogą i służył jako dom modlitwy do 1939 r.
Pierwsza tablica pamiątkowa została zawisła na synagodze na początku lat 90. XX wieku, dzięki staraniom Johna i Danel Marcus. Ufundowała ją korporacja For International Education. Wykonana z mosiądzu przez artystę rzeźbiarza Piotra Andruszkę wisiała tylko kilka lat. Prawdopodobnie ukradli ją poszukiwacze złomu.

Wieloletnie starania o przekształcenie jej w muzeum utrudniały niejasne stosunki własnościowe, gdyż o prawa do dawnej synagogi ubiegały się Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP, na której terenie obecnie znajduje się dawna synagoga, oraz amerykańskie środowiska w których skupieni są członkowie dawnej gminy poznańskiej, którzy po 1918 w większości wyemigrowali do Niemiec, a po dojściu nazistów do władzy przenieśli się do USA.

Poznan Stawna 414-22

Tablica pamiątkowa

Poznan Stawna 414-28

Ostatecznie w połowie 2002 roku władze miasta Poznania przekazały budynek synagogi wraz z placem Związkowi Gmin Wyznaniowych Żydowskich RP. Obecnie władze Gminy Wyznaniowej pragną po remoncie przekształcić ją w Centrum Judaizmu i Tolerancji, jednak na razie brakuje na to przedsięwzięcie funduszy, więc budynek nadal służy jako pływalnia. Budynek gmina wynajmuje prywatnej firmie, która administruje pływalnią i płaci jej za dzierżawę. Przedwczesne zamknięcie budynku spowodowałoby jego znaczną dewastację, a wypuszczenie wody na dłuższy czas mogłoby naruszyć stabilność konstrukcji, która oparta jest na palach.

W planach gminy żydowskiej jest przywrócenie wyglądu synagogi sprzed II wojny światowej, a we wnętrzach urządzić m.in. Izbę Pamięci osób odznaczonych przez Yad Vashem za ratowanie Żydów medalem Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata, osobno w sali głównej urządzone zostałoby miejsce na modlitwę i dla Teatru Żydowskiego. Do dziś jednak budynek nie został wpisany do rejestru zabytków, co ogranicza pozyskanie pieniędzy na jego remont.

W 2007 roku synagoga uroczyście obchodziła 100-lecie swojego istnienia. W związku z tym na podstawie zachowanych zdjęć, wirtualnie odtworzono wygląd wnętrza synagogi. Podczas obchodów modlitwy prowadził Naczelny Rabin Polski Michael Schudrich, a śpiewał rabin Wrocławia Icchak Rapoport[1]. W lutym 2007 roku gmina żydowska pozyskała z Funduszy Norweskich 20 tysięcy euro na opracowanie projektu.

W marcu 2007 roku na fasadzie synagogi nad napisem "Pływalnia Miejska" pojawiła się duża gwiazda Dawida, którą namalowali poznański podróżnik Maciej Pastwa i Irena Herszkowicz. Jak tłumaczyli autorzy, gwiazda miała zaznaczyć przebudzenie pamięci o prawdziwym przeznaczeniu tego budynku. Akcja mocno zbulwersowała zarząd poznańskiej gminy żydowskiej, która zgłosiła samowolę na policję, a gwiazdę po tygodniu zamalowała[2].

W maju 2007 roku odbyła się inwentaryzacja synagogi, którą bezinteresownie i bezpłatnie przeprowadzili studenci Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu[3]. W listopadzie po interwencji radnego Szymona Szynkowskiego z PiS z fasady synagogi zdjęto napis "Pływalnia Miejska", co sugerowało, że budynek nadal należy do miasta.

Spór o synagogę

Na początku 2006 roku, z ust europosła z ramienia Prawa i Sprawiedliwości Marcina Libickiego padła propozycja wyburzenia synagogi i zagospodarowania terenu po niej[4].

Jak stwierdził miasto powinno odkupić pozbawiony wartości budynek synagogi od Gminy Wyznaniowej Żydowskiej i wyburzyć, a teren po niej zagospodarować stosownie do projektu odbudowy murów miejskich i innych planów rewitalizacji tej części Starego Miasta[4]. Libicki zaznaczył, że bóżnica była elementem niemieckiej polityki kulturkampfu, który miał ograniczać wpływy polskości i katolicyzmu w Poznaniu[4].

Propozycja Marcina Libickiego wywołała duże kontrowersje, lawinę protestów oraz szok wśród członków lokalnej społeczności żydowskiej, władz miasta oraz historyków z Poznania. Prezydent Poznania Ryszard Grobelny stwierdził że wyburzenie byłej synagogi jest niedopuszczalne, a wykupienie go przez miasto za taką kwotę, która umożliwiłaby gminie stworzenie miejsca modlitwy i miejsca aktywności kulturalnej jest niemożliwe[5]. Po licznych słowach krytyki Marcin Libicki powiedział:

"Nie chcę niszczyć synagogi. Wręcz przeciwnie, zaapelowałem o zbudowanie synagogi, której w Poznaniu nie ma[6]. Niestety, ten element mojej propozycji został w dyskusji całkowicie pominięty. Część osób, które zabrały głos po moim artykule, zideologizowała dyskusję. Np. osoby z kręgu Zielonych świadomie pominęły dwie rzeczy, które napisałem: że trzeba w końcu skończyć z pływalnią w tym miejscu i że trzeba jak najszybciej zbudować nową synagogę. Nie chcę burzyć synagogi, tylko basen kąpielowy, który jest profanacją!"[7]

23 kwietnia 2006 roku głos w sprawie synagogi zabrał senat Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu, który potępił wyburzenie gmachu. Rektor akademii prof. Wojciech Müller uważa, że odbudowa jej w pierwotnym, bizantyjskim nieco kształcie nie miałaby sensu. Należy jednak na pewno usunąć z niej pływalnię i na powrót uczynić miejscem modlitwy i skupienia[8].

Bar micwa pod wodą

Od 1 do 2 maja 2007 we wnętrzu synagogi kręcony był filmowany happening, stworzony przez mieszkającego w Berlinie, izraelskiego artystę Noamiego Braslavskiego. Film jest realizowany we współpracy z Akademią Sztuk Pięknych w Poznaniu oraz z performerami[9].

Celem filmu była próba odtworzenia rytuałów w synagodze pod wodą. W basenie rozegrano trzy obrzędy: bar micwę, żydowski ślub i kidusz[9].

Aktorzy w filmie byli przebrani za ortodoksyjnych Żydów. Mężczyźni nosili czarne kapelusze, do których doklejono pejsy zrobione z kawałków sztucznej brody, białe koszule, czarne spodnie, i krótką płachtę imitującą tałes. Kobiety nosiły czarne obszerne spódnice oraz szerokie koszulowe bluzki z krótkim rękawem.

Film miał zostać wyświetlony w lipcu 2007 roku na ścianach opróżnionego basenu w synagodze[9].

Projekt przebudowy synagogi

Poznań synagoga - przekrój podłuzny

Projekt synagogi - przekrój podłużny

Poznań synagoga - rzut parteru i piętra

Projekt synagogi - rzut parteru i piętra

Na początku lipca 2007 roku opublikowano wstępny projekt przebudowy synagogi na Centrum Judaizmu i Dialogu. Jego autorami są architekci Stefan Bajer z Grupy Projektowej Assmann Polska oraz Krzysztof Kwiatkowski z Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu[10].

Projekt zakłada gruntowną przebudowę oraz przywrócenie synagodze przedwojennego wyglądu. Jedyną innowacją będzie szklana kopuła na wysokości około 40 metrów. Mieścić się w niej będzie kawiarnia oraz taras widokowy. W innych pomieszczeniach będą się mieścić sala koncertowo-teatralna z widownią na 750 osób, Muzeum Historii Poznańskich Żydów i sala Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata, restauracja, sale wystaw czasowych, biblioteka, centrum edukacyjne i informacyjne, księgarnia, sklep, ośrodek zajmujący się organizacją działalności związanej zajmujący się organizacją działalności związanej oraz Synagoga Tygodnia, którą będzie użytkować poznańska gmina żydowska[10]. W przypadku większych nabożeństw i uroczystości, dzięki mobilnym elementom niewielka przestrzeń synagogi będzie poszerzana o całą przestrzeń sali koncertowej.

Budowa centrum będzie przebiegała w dwóch etapach: w pierwszej zostanie dobudowana nowa część budynku, a w drugiej planowana jest przebudowa części istniejącej oraz postawienie szklanej kopuły. Obecnie architekci pracują nad szczegółowym projektem i wizualizacjami[10].

Tzadik Poznań Festiwal

W dniach od 9 do 11 sierpnia w odbył się Tzadik Poznań Festiwal, pierwsze tak duże przedsięwzięcie kulturalne w murach poznańskiej synagogi. Inspiracją organizatorów festiwalu, Fundacji Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego MALTA oraz Multikulti Projekt był m.in wiersz Ryszarda Krynickiego pt. "Miasto"[11].

9 sierpnia wystąpił pianista Jamie Saft, któremu również towarzyszył Bester Quartet. Następnie wystąpiły m.in. Koby Israelite Band, Bester Quartet, Lautari. 10 sierpnia odbył się performance poetycki "Słowo święte, słowo przeklęte" z udziałem Ewy Lipskiej, Ryszarda Krynickiego i Piotra Matywieckiego wzbogacony improwizacjami Mateusza i Marka Pospieszalskich[11].

Tzadik Poznań Festiwal zdaniem organizatorów miał być zapowiedzią spektakularnych zmian, które czekają poznańską synagogę w najbliższych latach[11].

Wirtualna synagoga

W maju 2008 roku opublikowano dwuletnią pracę Krzysztofa Kwiatkowskiego z Pracowni Projektowania Opakowań na poznańskiej Akademii Sztuk Pięknych, który dokonał wirtualnej rekonstrukcji synagogi. Inspiracją do tego stała się praca niemieckich naukowców, którzy w ten sposób odtworzyli synagogi zniszczone w Niemczech w czasie nocy kryształowej[12].

Wirtualną rekonstrukcję zrealizowano na podstawie kilku czarno-białych zdjęć, zdobytą w Berlinie kolorową fotografię synagogi oraz kilka rysunków, dzięki którym firma projektowa wygrała konkurs na jej budowę[12]. W przyszłości artysta chce stworzyć wirtualne muzeum, gdzie każdy będzie mógł zwiedzić budynek. W planach ma także odtworzenie w komputerze innych, już nieistniejących, poznańskich synagog.

Architektura

Murowany, orientowany i wolno stojący budynek synagogi wzniesiono na planie krzyża greckiego, którego wschodnie ramię zakończono absydą. Od północy, wschodu i południa absydę otaczały dodatkowe pomieszczenia, tworząc półkolistą elewację wschodnią. Ramię zachodnie przedłużono o trzyczęściowy, sklepiony Przedsionek, poprzedzony niszą wejściową. Od północy i południa do skrzydła zachodniego przylegały szatnie i klatki schodowe umieszczone w półkolistych ryzalitach.

Fasady budowli były dekorowane motywami orientalnymi. Wnętrze synagogi przykrywały sklepienia kolebkowe, a na przecięciu ramion kopuły o średnicy 17 metrów, a wysokości 20 metrów. Na narożnikach budowli znajdowały się mniejsze kopułki. Ściany były pokryte dekoracyjną polichromią o motywach geometrycznych i roślinnych. Na środku, pod kopułą, na ścianie wschodniej znajdował się bogato zdobiony Aron ha-kodesz, do którego prowadziły znajdujące się po wszystkich stronach półkoliste schody. Całość była oddzielona od reszty sali ażurową balustradą zdobioną marmurem. Synagoga dysponowała 1300 miejscami siedzącymi: 700 dla mężczyzn oraz 600 dla kobiet (w dwóch bocznych galeriach).

Przypisy

  1. Poznańska synagoga ma 100 lat - gazeta.pl
  2. Zniknęła Gwiazda Dawida, namalowana na poznańskiej synagodze na początku zeszłego tygodnia. - jewish.org.pl
  3. Niecodzienne spotkanie w gminie - Społeczność żydowska w Poznaniu i Wielkopolsce
  4. 4,0 4,1 4,2 Czy poznańską synagogę można wyburzyć? - gazeta.pl
  5. Prezydent przeciwny wyburzeniu synagogi - gazeta.pl
  6. Marcin Libicki popełnił błąd, stwierdzając że w Poznaniu nie ma synagogi. Obecna czynna synagoga znajduje się w budynku gminy żydowskiej przy ulicy Stawnej 10
  7. Dyskusja na temat synagogi - gazeta.pl
  8. Burzenie synagogi? - ASP protestuje - gazeta.pl
  9. 9,0 9,1 9,2 Bar micwa pod wodą - Społeczność żydowska w Poznaniu i Wielkopolsce
  10. 10,0 10,1 10,2 Projekt Nowej Synagogi ze szklaną kopułą - gazeta.pl
  11. 11,0 11,1 11,2 Tzadik Poznań Festiwal w synagodze-pływalni - gazeta.pl
  12. 12,0 12,1 Michał Chudziński, Od rekonstrukcji synagogi do wirtualnego muzeum - gazeta.pl, 07.05.2008

Linki zewnętrzne

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.